Archiwalna Dokumentacja Audiowizualna

W dobie rozkwitu, a właściwie dominacji „kultury obrazkowej”, archiwalna dokumentacja audiowizualna, a więc fotografie, nagrania dźwiękowe i filmowe cieszą się powszechnym zainteresowaniem i są często prezentowane w formie publikacji tradycyjnych i multimedialnych oraz wystaw. W Bydgoszczy największymi zbiorami fotograficznymi dysponuje Muzeum Okręgowe im. L. Wyczółkowskiego, fonograficznymi Rozgłośnia Polskiego Radia Pomorza i Kujaw, zaś filmowymi Oddział TVP SA w Bydgoszczy. Warto tu zaznaczyć, że starsza część zbiorów zarówno Radia PiK, jak i regionalnej telewizji jest własnością Archiwum Państwowego w Bydgoszczy, a wymienione instytucje jedynie czasowo tą własnością zarządzają.

Zbiory archiwów państwowych, w przeciwieństwie do muzeów czy bibliotek, to przede wszystkim dokumentacja przejmowana z mocy prawa od państwowych i samorządowych urzędów i instytucji wytworzona w tradycyjnej, pisanej formie. Fotografie, nagrania dźwiękowe i filmowe bywają tu najczęściej tylko niezwykle cennym dodatkiem. W ostatnich latach, w miarę skromnych możliwości finansowych, Archiwum Państwowe w Bydgoszczy dokonuje także zakupów archiwaliów, w tym przede wszystkim fotografii, na wolnym rynku. Tą drogą trafiły do nas, m.in. kolekcje inż. Alfonsa Licznerskiego czy bydgoskiego fotografika Zdzisława Krakowiaka. Warto także podkreślić, że w ostatnich latach coraz częściej trafiają do nas archiwalia w postaci darów od osób prywatnych. Wśród najistotniejszych ofiarodawców fotografii wypada wymienić Andrzeja Boguckiego, Krystynę Wolańską- Koperską oraz Włodzimierza Kałdowskiego.

Archiwum Państwowe w Bydgoszczy najogólniej mówiąc przechowuje ponad milion różnorodnych obiektów, w tym 14383 fotografie, 83 nagrania dźwiękowe i 42 filmy. Jak łatwo policzyć, dokumentacja audiowizualna to ilościowo jedynie około 1,4% całości naszych zbiorów. Ze względu na jej niepowtarzalne walory poznawcze uznaliśmy jednak, że jest warta odrębnej prezentacji w formie wystawy. Ekspozycja została wzbogacona o obiekty pozyskane z archiwów państwowych o ogólnopolskim zasięgu – Narodowego Archiwum Cyfrowego i Centralnego Archiwum Wojskowego, przechowują-cych sporo materiałów dotyczących naszego regionu. Posiłkowaliśmy się także zbiorami z Archiwum Polskiego Radia S.A., Polskiego Radia Pik, Telewizji Polskiej S.A. Oddział w Bydgoszczy i Historycznej Kopalni Fordon. Władzom i pracownikom tych instytucji składamy serdeczne podziękowania za pomoc i udostępnienie archiwaliów.

Odrębnie dziękujemy panu Norbertowi Olszewskiemu za udostępnienie kolekcji starych aparatów fotograficznych, panu Karolowi Słowińskiemu za udostępnienie radia i gramofonu oraz panu Bolesławowi Rassalskiemu za udostępnienie fragmentów kolekcji starych fotografii i reklam fotograficznych atelier.

Obrazy z dziejów fotografii w Bydgoszczy. Najstarsi bydgoscy fotograficy i ich zakłady, sprzęt i akcesoria fotograficzne

Początki pracowni fotograficznych w Bydgoszczy sięgają lat 50. XIX w. Początkowo były to pracownie dagerotypowe, a później fotograficzne. Do roku 1939 na terenie Bydgoszczy działało ok. 60 pracowni fotograficznych. Dawni bydgoscy fotograficy to nie tylko zwykli rzemieślnicy, ale w wielu wypadkach artyści, którzy wybijali się ponad rzemieślniczą przeciętność. Do takich artystów zaliczali się niewątpliwie: Theodor Joop nagrodzony za swoje prace na wielu wystawach światowych: Paryż 1861, Berlin 1863, Bydgoszcz 1893, właściciel złotego medalu za wspaniałe osiągnięcia w portretowaniu; firma Paul Nawrotzki & Emil Wehram, której wymienieni właściciele byli wielokrotnie nagradzani na światowych wystawach, zdobywcy złotych medali za wspaniałe osiągnięcia w portretowaniu; F. Basche posiadający honorowy tytuł dostawcy dworu cesarskiego i dworów królewskich oraz Rudolf Bradengeier, Lorentz Basilius, Rudolph Schreiber, Alexander Dorn, Carl Weiss i wielu innych. Po ich działalności pozostały przede wszystkim fotografie ze znakami firmowymi atelier oraz reklamy, pochodzące z kolekcji Bolesława Rassalskiego.

W Bydgoszczy działała Fabryka Płyt, Błon i Papierów Fotograficznych „Alfa”, mająca duży wpływ na rozwój fotografii w przedwojennej Polsce. Została założona w 1925 r. przez Mariana Dziadkiewicza. Zatrudnienie w 1928 r. dra Teofila Feliksa Orłowskiego jako dyrektora zapoczątkowało szybkie unowocześnianie fabryki. We własnym laboratorium opracowano receptury produkcyjne papierów fotograficznych. W 1929 r. rozpoczęto wyda-wanie Nowości Fotograficznych pod red. T. Orłowskiego. Wydawnictwa przyczyniały się do rozszerzenia rynku zbytu i wprowadzenia nowoczesnej promocji wyrobów „Alfy”. W 1939 r. produkowano 3 rodzaje płyt i błon wysokiej czułości, błony kinematograficzne, rentgenowskie, graficzne, przeźrocza, 2 rodzaje papieru dokumentowego oraz światłoczuły papier do elektro-kardiografów. Po znacjonalizowaniu w 1945 r. na bazie fabryki „Alfa” powstały późniejsze zakłady „Foton”. Tę część wystawy uzupełnia, należąca do pana Norberta Olszewskiego, kolekcja dawnych aparatów fotograficznych.

Ku pamięci potomnych – najstarsze albumy i tableau

Najstarsze fotografie w zbiorach Archiwum Państwowego w Bydgoszczy zachowały się w albumach pamiątkowych. Z akt miasta Bydgoszczy pochodzi album pamiątkowy ofiarowany przez współpracowników 6 czerwca 1869 r. odchodzącemu ze stanowiska nadburmistrzowi Follerowi. Zawiera on przede wszystkim fotografie przedstawicieli władz miejskich, w tym m.in. burmistrzów i rajców oraz pracowników magistratu i instytucji miejskich. Jest tam także kilka ówczesnych widoków Bydgoszczy.

Po Bractwie Strzeleckim (Schutzengillde) w Bydgoszczy pozostały dwa albumy. Niezwykle interesujący jest starszy z nich, prowadzony od 1851 r. Upamiętnia zwycięzców turniejów strzeleckich o tytuł króla kurkowego, organizowanych przez Bractwo Strzeleckie w Bydgoszczy. Pierwsza fotografia pojawia się w tym albumie w 1854 r. Jest to portret kupca Luisa Jacobii, bydgoskiego króla kurkowego z tego roku. Album zawiera fotografie wszystkich „królów kurkowych” z lat 1864-1892.

Okolicznościowe tableau, będące zazwyczaj zbiorowymi portretami członków stowarzyszeń, pracowników instytucji, uczestników ważnych wydarzeń itd. były i pozostają formą fotografii, w której w momencie powstania przyświeca hasło „Na wieczną pamiątkę”.

Zwracamy szczególną uwagę na tableau ofiarowane doktorowi Emilowi Warmińskiemu, polskiemu działaczowi społecznemu i narodowemu przez członków Towarzystwa Przemysłowego Bydgoszczy, szczególnie zasłużonego dla umacniania polskości w okresie zaborów.

Bydgoszcz miniona

W zbiorach Archiwum Bydgoskiego zachowało się jedynie kilkadziesiąt szklanych negatywów z widokami XIX-wiecznej Bydgoszczy. Pochodzenie większości fotografii nie jest znane. Największe walory poznawcze mają obrazy nieistniejących obiektów z XIX w.

Podobną wartość dokumentacyjną prezentują nieco młodsze widoki znad Kanału Bydgoskiego oraz fotografie jego przebudowy w latach 1907-1913.


Z kolei obrazy niedawno minionej Bydgoszczy są przedstawione na fotografiach z Archiwum inż. Licznerskiego. Jego twórca był m.in. kierownikiem pracowni urbanistycznej w Regionalnej Dyrekcji Planowania Przestrzennego w Bydgoszczy (od września 1945 r.), autorem projektu Teatru Polskiego w Bydgoszczy (1947), a później także projektantem w Miejskiej Pracowni Urbanistycznej w Bydgoszczy. Najwartościowsza część tego Archiwum to zbiór fotografii obrazujących zmiany następujące w zagospodarowaniu przestrzennym i zabudowie Bydgoszczy, zarówno w jej starej części, jak i w nowo budowanych osiedlach. Inne istotne części tego Archiwum to fotografie związane z budową Gdyni oraz liczne przeźrocza ze starą architekturą miast europejskich.

Fotografie urzędowe

Zbiór fotografii Urzędu Wojewódzkiego Pomorskiego w Toruniu 1919-1939 liczy kilkaset fotografii. Większość z nich jest złączona z aktami poszczególnych spraw, stanowiąc uzupełnienie tekstu, np. dokumentacji o ruchu turystycznym. W aktach dotyczących reformy rolnej spotkać można także fotografie dotyczącej kujawsko-pomorskiej wsi. Są one przede wszystkim uzupełnieniem akt związanych z przymusowym wykupem gruntów folwarcznych na cele reformy rolnej. Na planszy prezentujemy fotografie z majątków rolnych: Kobylniki w powiecie inowrocławskim oraz Kotomierz w powiecie bydgoskim.

Z rodzinnych albumów

Rodzina von Bethmann-Hollweg z Runowa Krajeńskiego w drugiej połowie XIX w. i początkach XX w. należała do najbardziej znaczących rodzin w Prusach. W 1928 r. majątek przejął Bank Rolny, a rodzina przeniosła się do swoich dóbr w Niemczech. Po ślubie w 1934 r. Joachima Albrechta von Bethmann-Hollweg z Angielką, Barbarą Wadsworth, część rodzinnego archiwum trafiła do Wielkiej Brytanii. W czerwcu 2003 r., mieszkające w Anglii ich dzieci, bracia Derek i Aleksander von Bethmann-Hollweg z małżonkami Molly i Geraldine, przekazali Archiwum Państwowemu w Bydgoszczy pamiątki, dokumenty dotyczące historii ich rodziny i jej związków z Runowem Krajeńskim, w tym będące w ich posiadaniu fotografie. Są one usystematyzowane w 24 tematy dotyczące poszczególnych członków rodziny oraz ukazujące pałac i park, budowle ogrodowe i gospodarcze znajdujące się na terenie majątku.

Najliczniejszy, zachowany w naszym zasobie, zbiór fotografii rodzinnej znajduje się w Archiwum rodziny Komierowskich, właścicieli Komierowa i Nieżychowa. Zawiera 452 fotografie, w tym 253 negatywy i 199 pozytywów. Najstarszymi, prawdopodobnie z końca XIX w., są fotografie portretowe. Większość fotografii została wykonana w okresie międzywojennego 20-lecia. Fotografowano sceny z życia towarzyskiego, polowania, wakacji i podróży po Europie, ulubione zwierzęta, pożegnanie żołnierza, wydarzenia z życia rodziny, takie jak pogrzeb w 1924 r. Romana Komierowskiego, wieloletniego posła do sejmu pruskiego czy gości na jubileuszu jego żony Marii.


Obrazy z lat 1919- 1939

Archiwum Państwowe w Bydgoszczy dysponuje stosunkowo niewielką liczbą zdjęć obrazujących życie społeczne Bydgoszczy w okresie międzywojennym, ponieważ trafiały one z reguły do Muzeum Miejskiego. Wyjątek stanowiły załączone do akt fotografie wydarzeń nadzwyczajnych, jak powodzi w 1924 r.

Album fotografii wojskowych ze spuścizny rodziny Wichlińskich z Tuczna w powiecie inowrocławskim zawiera ponad 100 fotografii z życia jednostek wojskowych z Wielkopolski, pociągów pancernych, zdjęć portretowych żołnierzy z okresu powstania wielkopolskiego i trzeciego powstania śląskiego oraz 17 Pułku Ułanów stacjonujących najpierw w Gnieźnie, a od 1921 r. w Lesznie. Są to fotografie Józefa Łucjana Wichlińskiego, oficera 17 Pułku i inne przysyłane rodzinie przez znajomych.

Dr Andrzej Bogucki, znany bydgoski historyk, i działacz społeczny, niezwykle zasłużony dla reaktywowania Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, a później wieloletni członek jego najwyższych władz krajowych i regionalnych przekazał w 2007 r. do Archiwum Państwowego w Bydgoszczy swoje niezwykle bogate zbiory archiwalne, sięgające lat 80. XIX w., wtym sporo dokumentacji audiowizualnej – 31 filmów, 68 nagrań oraz 87 tematów fotograficznych, liczących kilkaset zdjęć. Są to przede wszystkim fotografie z imprez „sokolich” i zawodów sportowych. Można wśród nich natrafić na dokumentację międzywojennych wydarzeń społeczno-politycznych w różnych miejscowościach Kujaw i Pomorza, piękne pamiątkowe tableau czy prezentowana fotografia Haliny Konopackiej z jej autografem.

Kolejny istotny, liczący 300 obiektów zbiór międzywojennych fotografii, pochodzi z mającej szczególne znaczenie dla elektryfikacji województwa pomorskiego w latach 1920-1939 Elektrowni w Gródku w powiecie świeckim. Świadczyły o tym wizyty dostojników państwowych: ministra robót publicznych prof. Gabriela Narutowicza w 1921 r. i Prezydentów RP: Stanisława Wojciechowskiego, który uroczyście uruchomił elektrownię 24 kwietnia 1923 r. i Ignacego Mościckiego w sierpniu 1927 r. W 1924 r., w oparciu o gródecką elektrownię, powstała spółka akcyjna pn. Pomorska Elektrownia Krajowa „Gródek”, która budowała linie przesyłowe średnich i wysokich napięć: do Grudziądza (1925), Torunia (1927) i Gdyni (1928). Zachowane fotografie dokumentują powstanie i rozwój tego przedsiębiorstwa.

Okrucieństwa wojny

Fotografie z działań wojennych we wrześniu 1939 r. na Pomorzu i Kujawach przechowywane w archiwach polskich są nieliczne. Zachowały się w zbiorach prywatnych. Ich autorami byli przede wszystkim żołnierze niemieccy wkraczający na ten teren, którzy dokumentowali siebie oraz różne sytuacje towarzyszące działaniom wojennym.

Prezentujemy fotografie ze zbioru kopii cyfrowych uzyskanych od osób prywatnych. Dokumentują takie sytuacje jak: wkraczanie na ziemie polskie jednostek wojennych, płonące zabudowania w przygranicznej wsi w powiecie sępoleńskim lub tucholskim, ewakuację ludności polskiej, zniszczone tabory polskie w powiecie świeckim oraz wykolejony pociąg k. Grudziądza. Widoczni są także żołnierze polscy w niewoli niemieckiej (m.in. w Polednie).

W 2012 r. pani Krystyna Wolańska-Koperska przekazała, zabezpieczony przez jej rodziców na terenie pałacu w Ostromecku album, w którym hitlerowski Selbschutz dokumentował swą zbrodniczą działalność w regionie. Są w nim znane wcześniej zdjęcia egzekucji we wrześniu 1939 r. w Bydgoszczy, internowanych księży w fortach w Toruniu i innych okolicznych miejscach kaźni. Kilka fotografii pochodzi z Łęczycy. Ukazują niedolę ludności żydowskiej.

Także zbrodni niemieckich faszystów dotyczy fotograficzna część posiadanej przez Archiwum dokumentacji byłej Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Bydgoszczy, zlikwidowanej w 1949 r. Cześć dokumentacji fotograficznej zgromadzonej przez nią została przekazana do Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Warszawie i obecnie znajduje się w posiadaniu IPN. Dokumentacja fotograficzna zbrodni hitlerowskich przechowywana w zasobie Archiwum jest nadal uzupełniana. Obok kopii cyfrowych fotografii prywatnych zdarzają się bardzo cenne dary. W przekazanej spuściźnie po dr. Edmundzie Zarzyckim są m.in. fotografie zbrodni hitlerowskich w Rudzkim Moście koło Tucholi.

Podobna tematykę prezentują kopie zdjęć z albumu prowadzonego przez hitlerowskie władze Obozu Centrali Przesiedleńczej w Potulicach, w którym były osadzane i przymusowo zatrudniane rodziny wraz z dziećmi z całego Pomorza. Sam album, uratowany podczas niszczenia przez hitlerowców śladów po obozie, jest prawdopodobnie także w posiadaniu IPN w Warszawie.

Włodzimierz Kałdowski, inż. fotochemik, urodzony w Bydgoszczy w 1923 r. znany jest bydgoszczanom przede wszystkim z niepowtarzalnych fotografii z okresu II wojny światowej i pierwszego roku po wyzwoleniu. Fotografie dokumentujące okupację niemiecką wykonał z narażeniem życia. Do Archiwum Państwowego w Bydgoszczy przekazał kopie cyfrowe fotografii z prawem ich naukowego wykorzystania i prezentowania na wystawach. Z jego licznych fotografii z lat drugiej wojny światowej, na naszą prezentację wybraliśmy kilka znanych już tematów, takich jak: aresztowani Polacy i Żydzi na ulicy Gdańskiej, rozbiórka synagogi i kościoła pojezuickiego oraz inne zniszczenia wojenne. Temat wojny zamykają obrazy ewakuacji więźniów i ucieczka Niemców w styczniu 1945 r.

Na planszy z fotografiami Włodzimierza Kałdowskiego z 1945 r. przedstawiamy: powitanie w Bydgoszczy Ludowego Wojska Polskiego i Armii Czerwonej, przewrócony niemiecki pomnik na Starym Rynku, szpital wojskowy, pierwszą lekcję geografii i obrazy zniszczeń wojennych z 1945 r. (kamienice na południowo-wschodniej stronie Starego Rynku, wypalone spichrze na zakolu Brdy, widok Łuczniczki i spalony teatr od strony Brdy) oraz zniszczenia Gdańska, Szczecina i pierwsze Święto Morza w Gdańsku w 1945 r.

 

Archiwum fotograficzne Ilustrowanego Kuriera Polskiego

Gazeta ukazywała się od 1945 r., początkowo jako pismo Stronnictwa Pracy, potem Stronnictwa Demokratycznego. W okresie początkowym posiadała oddziały w całej Polsce, m.in. w Warszawie, Poznaniu, Łodzi, Krakowie i Katowicach. Zasięg gazety stopniowo ograniczono do regionu północno- zachodniej Polski. IKP przestał się ukazywać w 2003 r. W Archiwum zabezpieczono najstarsze fotografie z lat 1945-1984.

Spośród kilku tysięcy fotografii wiele przedstawia życie codzienne i zniszczenia wojenne w Bydgoszczy i regionie, od Poznania, przez Inowrocław, Toruń, Włocławek, Grudziądz, po Olsztyn, Gdańsk, Gdynię i Szczecin.

W serwisach fotograficznych końca lat 40. i 50. dominują obrazy powojennej odbudowy, w tym ratusza w Poznaniu, zabytkowych kamienic przy Długim Targu w Gdańsku.

Są też fotografie dokumentujące życie ówczesnej wsi.

Kolejną grupę stanowią zdjęcia z zawodów sportowych. Są to obrazy z meczów hokeja, z lodowiska przy ul. Zamojskiego, piłki nożnej, zawodów w łyżwiarstwie figurowym, zawodów wioślarskich na torze regatowym i na Brdzie w centrum miasta, ulicznego wyścigu motocyklowego.

Archiwum fotograficzne KW PZPR w Bydgoszczy

W strukturze Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Bydgoszczy funkcjonowało archiwum historyczne. Gromadziło ono także zbiory fotograficzne. Archiwum to zostało w 1990 r. przekazane do zasobu Archiwum Państwowego w Bydgoszczy. Liczy obecnie 904 tematy fotograficzne (4727 fotografii i 12 nagrań dźwiękowych). Większość fotografii została wykonana przez zatrudnionych fotografów. Stąd dominują zdjęcia o tematyce „dworskiej”, dokumentujące udział samych władz w życiu społeczno-politycznym regionu. Mniej jest obrazów życia społeczeństwa regionu. Wśród fotografii są albumy przekazywane przez miejscowe władze, instytucje i przedsiębiorstwa oraz z oficjalnych wyjazdów delegacji.

W obiektywie Zdzisława Krakowiaka

Fragment zbioru fotografii Zdzisława Krakowiaka, bydgoskiego fotografika i działacza Bydgoskiego Towarzystwa Fotograficznego (m.in. prezesa w latach 1982-1991, sekretarza Bydgoskiego Informatora Fotograficznego, organizatora wystaw i plenerów) został nabyty przez Archiwum Państwowe w Bydgoszczy w 2005 r. Ewidencyjne jest zorganizowany w 53 tematy (liczące kilkaset fotografii) z lat 1970-1989, w tym dotyczące: miasta Bydgoszcz (13 tematów), NSZZ “Solidarność” (10); ludzi kultury i sztuki (9); wydarzeń kulturalnych i sportowych (10); pomników (8); pochodów 1-Majowych (3).

Oficjalny obraz działalności

Archiwum przechowuje fotografie instytucji zlikwidowanych już w końcu lat czterdziestych XX w.: Wojewódzkiego Urzędu Informacji i Propagandy w Bydgoszczy z lat 1945-1948 oraz Wojewódzkiego Komitetu Opieki Społecznej w Bydgoszczy 1945-1950. Prezentując te fotografie pragniemy zwrócić uwagę, że nie powstały one dla celów dokumentacyjnych, lecz propagandowych. Miały utrwalać pozytywny w propagandzie ówczesnych władz obraz sytuacji społeczno-politycznej. I tak na fotografiach Wojewódzkiego Urzędu Informacji i Propagandy w Bydgoszczy dotyczących referendum w 1946 r. pokazano masowy udział społeczeństwa w referendum, a więc długie kolejki do urn, głosowanie w szpitalach itp. Nie widać natomiast żołnierzy i członków ORMO z bronią przy urnach.

Bydgoskie Towarzystwo Fotograficzne

21 V 1953 r. utworzono Oddział Bydgoski Polskiego Towarzystwa Fotograficznego. W 1960 r. przekształcił się w Bydgoskie Towarzystwo Fotograficzne. Towarzystwo zrzeszało i reprezentowało bydgoskich fotografów. Zajmowało się organizacją plenerów, wystaw i konkursów. W stanie wojennym jego działalność została zawieszona. Ostatecznie 25 I 1990 r. zostało wykreślone z rejestru stowarzyszeń. Do Archiwum, obok akt organizacyjnych, trafił bogaty zbiór fotografii. Liczy on 964 tematy, w tym kilkadziesiąt tematycznych albumów. Są to zdjęcia z wystaw, konkursów, plenerów, dokumentacyjne życia politycznego i społecznego Bydgoszczy. Sporą część tych zbiorów stanowią fotografie artystyczne.

Liga Przyjaciół Żołnierza

Liga Przyjaciół Żołnierza powstała 22 lipca 1950 r. po połączeniu Towarzystwa Przyjaciół Żołnierza, Towarzystwa Przyjaciół ORMO i Polskiego Związku Krótkofalowców. Była organizacją paramilitarną, społeczną, działającą w państwowym systemie obrony cywilnej kraju. W 1953 r. połączono Ligę Przyjaciół Żołnierza z Ligą Lotniczą i Ligą Morską. LPŻ zakończyła działalność 15 XI 1962 r., kiedy powołano Ligę Obrony Kraju. Celem organizacji było dążenie do umacniania obronności przez akcje szkoleniowe i wychowawcze oraz działalność wydawniczą. Towarzystwo Przyjaciół Żołnierza, a następnie Liga Przyjaciół Żołnierza dokumentowało swoją działalność, prowadziło albumy fotograficzne i gromadziło fotografie z organizowanych imprez.

Dokumentacja sztuk teatralnych i operowych

Jednym z ważniejszych sposobów dokumentowania przedstawień teatralnych i operowych było ich fotografowanie. Zdjęcia wykorzystywano w prowadzeniu akcji promocyjnej i informacyjnej. Często wzbogacały recenzje prasowe. Najstarsze przechowywane w Archiwum fotografie sztuk teatralnych mają postać szklanych negatywów. Większość z nich pozbawiona jest opisu. Fotografie bydgoskich sztuk teatralnych znajdują się także w zespole Ilustrowanego Kuriera Codziennego, przechowywanym w Narodowym Archiwum Cyfrowym w Warszawie.

Bardzo bogata jest dokumentacja fotograficzna przedstawień operowych. Zachowało się kilka tysięcy zdjęć przedstawień operowych realizowanych przez zespoły operowe funkcjonujące w Bydgoszczy w latach 1958- 1985. W dokumentacji bydgoskiej Opery, przechowywanej przez nasze Archiwum, prezentowanych jest 66 tematów fotografii, którymi są najczęściej poszczególne przedstawienia operowe.

W innych archiwach

W 1955 r. powołano Archiwum Dokumentacji Mechanicznej, które miało gromadzić „materiały powstałe i utrwalone sposobem foto- i fonograficznym”. 8 marca 2008 r. zostało ono przekształcone w Narodowe Archiwum Cyfrowe. Wśród zgromadzonej w zasobie NAC dokumentacji audiowizualnej są fotografie, nagrania dźwiękowe, audycje radiowe i filmy dotyczące Bydgoszczy i regionu. Część jest już dostępna na stronach NAC. Naszą krótką prezentacją, wykonaną na podstawie fotografii i nagrań udostępnionych przez Narodowe Archiwum Cyfrowe, pragniemy zwrócić uwagę na jego bogate zbiory audiowizualne.

Centralne Archiwum Wojskowe rozpoczęło działalność pod koniec 1918 r. Dzięki uprzejmości tego Archiwum możemy zaprezentować kilkanaście fotografii z Bydgoszczy, przechowywanych w jego zasobie, a mianowicie 1. Dowództwo 15 Wielkopolskiej Dywizji Piechoty-płk. Albin Jasiński w otoczeniu oficerów, podoficerów i szeregowców sztabu dywizji, Bydgoszcz 1921; 2. Wizyta marszałka Józefa Piłsudskiego w Bydgoszczy (6.06.1921: wejście na pokład statku „Warneńczyk”, uroczystości poświęcenia Szkoły Podchorążych w Bydgoszczy); 3. Uroczystości 10-lecia 62 pułku piechoty z udziałem ks. biskupa W. Bandurskiego (29.06.1921); 3. Marszałek Edward Śmigły-Rydz przyjmuje w Bydgoszczy defiladę wojsk po zakończeniu manewrów (wrzesień 1937).

Odnaleziony album z początków XX w.

Archiwa i muzea przechowują jedynie znikomą część starych fotografii Bydgoszczy i regionu, które zachowały się do naszych czasów. Wiele niepowtarzalnych widoków, cennych dla historyków znajduje się w rękach prywatnych. Odrębną planszą pragniemy zwrócić uwagę na album odnaleziony przez pana Wojciecha Zubryckiego z Danii, którego kopie udostępnił Archiwum pan Robert Fallaszek, autor blogu: Historyczna Kopalnia Fordon. Album odnaleziono podczas porządkowania mieszkania na osiedlu Leśnym, po śmierci jego właścicielki. Poziom wykonania i wrażenie, jakie robią fotografie wskazują, że wykonał je artysta fotografik, który widoki znanych obiektów przedstawił w swoim indywidualnym, oryginalnym, autorskim ujęciu np. zimowe widoki z Wyspy Młyńskiej, w tym lodowiska na Brdzie.

Bydgoszcz na radiowej fali

Bydgoskie Studio Polskiego Radia zainaugurowało nadawanie audycji 4 stycznia 1937 r. przemówieniem Leona Barciszewskiego. Mieściło się w gmachu Teatru Miejskiego i obejmowało: studio muzyczne, studio odczytowe oraz kabinę technika czuwającego nad prawidłowym przeprowadzeniem transmisji do Torunia. Za organizację programu bydgoskiego odpowiedzialna była Rada Artystyczno- Kulturalna. W audycjach bydgoskiego studia znalazły miejsce zagadnienia społeczne, gospodarcze, krajoznawcze, sportowe, artystyczne, ale przede wszystkim regionalne, jak chociażby cykl “Bydgoszcz na naszej fali”. Transmitowano również nabożeństwo z bydgoskiej Fary.

W dniach 30 X -14 XI 1937 r. zorganizowano w salach Strzelnicy Bydgoskiej Ogólnopolską Wystawę Radiową, będącą przeglądem dorobku w dziedzinie radiofonii i produkcji radiotechnicznej. W czasie trwania wystawy ze studia w Bydgoszczy nadano 30 audycji radiowych, w tym 11 ogólnopolskich.

Rozgłośnia Polskiego Radia w Bydgoszczy

Pierwszą informację radiową w Bydgoszczy nadano 14 lutego 1945 r. Był to komunikat o sytuacji na froncie. 8 marca 1945 r. rozpoczęła działalność Pomorska Dyrekcja Okręgowa Polskiego Radia w Bydgoszczy. Wokół bydgoskiej rozgłośni skupiła się grupa ambitnych i zdolnych pisarzy, publicystów, nauczycieli, działaczy kultury. Należeli do niej m.in.: Jeremi Przybora – spiker przedwojennych rozgłośni warszawskich, Tadeusz Kański – aktor i reżyser ze Lwowa, Arnold Rezler – muzyk, Marian Turwid i wielu innych.

W programie rozgłośni bydgoskiej pojawiła się pierwsza w powojennej radiofonii audycja satyryczna „Pokrzywy nad Brdą”. Teksty pisali między innymi dyrektor Tadeusz Kański (aktor i reżyser), Zdzisław Kunstman, Czesław Nowicki i Jeremi Przybora. „Pokrzywom”, szczególnie ich wydaniom plenerowym, często towarzyszyła orkiestra radiowa Arnolda Rezlera.

Na planszy zaprezentowano fragmenty komunikatów i audycji emitowanych przez bydgoską rozgłośnię w pierwszych miesiącach 1945 r. Pochodzą one ze zbioru kilku tysięcy tekstów audycji wygłoszonych na antenie w latach 1945- 1970.

Radiofonizacja Pomorza i Kujaw po 1945 r.

Po oswobodzeniu Bydgoszczy w styczniu 1945r. na terenie miasta gwałtownie rozwija się radiofonia przewodowa, oparta na systemie radiowęzłów i głośników ulicznych. Głośniki instalowano również w domach prywatnych (tzw. kołchoźniki). Bydgoszcz zajmowała wówczas pierwsze miejsce
w kraju w ilości instalowanych głośników. W Bydgoszczy powstał pierwszy komitet radiofonizacyjny pod nazwą Społeczny Komitet Radiofonizacji Pomorza mający dopełniać propagandowo państwową instytucję Polskiego Radia. Radiofonizacja należała do ważnych zadań ówczesnych władz– szczególnie na terenach wiejskich.

Prezentacja audycji radiowych

Archiwalne nagrania dźwiękowe Rozgłośni Polskiego Radia w Bydgoszczy sprzed 1993 r. są przechowywane na podstawie umowy o użyczeniu w archiwum Radia PiK. Audycje o Bydgoszczy znajdują się także w zasobach Archiwum Polskiego Radia S.A i Narodowym Archiwum Cyfrowym. Prezentujemy kilka najstarszych, przykładowych nagrań. Stare płyty prezentowane są z patefonu i starego radia z kolekcji pana Karola Słowińskiego, prezesa Bydgoskiego Lokalnego Towarzystwa Turystycznego.

00:01:18 Sygnał Rozgłośni Regionalnej Polskiego Radia w Bydgoszczy 1947

Kujawsko – Pomorskie związki z filmem

Rok 1902 to początek kinematografii w Bydgoszczy. Pierwsze kino uruchomiono w 1909 r. przy ul Gdańskiej 34, z inicjatywy bydgoskiego przedsiębiorcy Wacława Szkaradkiewicza. W 1914 r. swoje podwoje otworzyło największe (764 miejsc) bydgoskie kino „Kristall Palast” (późniejsze kino „Pomorzanin”). W pierwszej połowie lat 20. Bydgoszcz stała się dynamicznym ośrodkiem sztuki filmowej. W tym okresie powstały 2 bydgoskie wytwórnie filmowe tj.: „Polonia-Film” Maksymiliana Hausschilda (1921) i „Deveko-Film” (1926) Niestety nie zachowała się szersza dokumentacja archiwalna na ten temat.

25 lipca 1927 r. w Toruniu powstał Obywatelski Komitet Wykonania Filmu „Pomorze”. Film ten pt. „Skarby Pomorza” o charakterze typowo propagandowym został zaprezentowany podczas trwania Powszechnej Wystawy Krajowej w Poznaniu w 1929 r. W Archiwum Bydgo­skim zachowały się tylko prezentowane na wystawie klatki z tego filmu.

Prezentacja archiwalnych filmów i materiałów telewizyjnych

W archiwalnych zbiorach filmy są nadal nieliczne. Wynika to przede wszystkim z faktu, iż ich gromadzeniem zajmuje się Filmoteka Narodowa. Prezentujemy fragmenty koncertów Filharmonii Pomorskiej z własnego zasobu oraz dwa filmy o Bydgoszczy ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego. Ze zbiorów archiwum bydgoskiego Oddziału TVP S.A. przedstawiamy materiały robocze do reportaży o Bydgoszczy. Z ubolewaniem informujemy, że ze względu na koszty nie udało się zaprezentować starych filmów z zasobu Filmoteki Narodowej.

00:01:25 Pierwsze po wojnie regaty kajakowe w Bydgoszczy
Fragmenty zawodów, dekoracja zawodników
1945
00:01:32 Rocznica Krwawej Niedzieli w Bydgoszczy
Uroczystości żałobne z okazji 6. rocznicy
1945
00:01:51 Ruch przewozowy na Kanale Bydgoskim 1945