Jak powstawały miasta?
Miasto jako pewna zbiorowość ludzi stanowiło swoisty etap rozwoju cywilizacyjno – osadniczego. Od wsi zasadniczo odróżniały je dwa aspekty, po pierwsze ekonomiczny rozumiany jako określona struktura zawodowa i społeczna mieszkańców oraz wynikające z tego przesłanki ekonomiczne, polityczne i kulturalne względem okolicy oraz aspekt prawny, czyli podejście do gminy miejskiej jako organizacji posiadającej prawo miejskie, którego źródeł należy szukać w przywilejach wydawanych przez monarchę, dokumentach lokacyjnych, ordynacjach wydawanych przez właścicieli oraz wykładniach prawa, tj. „Zwierciadła Saskiego” i „Weichbildu”. Praw tych, jak i samorządności strzegły instytucje miejskie skupione w radzie miejskiej, ławie sądowej oraz zgromadzeniu pospólstwa.
Jedną z dróg rozwoju do zorganizowanego ośrodka municypalnego było przeobrażenie istniejącej już osady pod względem ustrojowym, gospodarczym i społecznym, wraz ze zmianami w sposobie zagospodarowania przestrzennego. Oprócz tego podejmowano również akcje lokacyjne na tak zwanym „surowym korzeniu”, polegające na sprowadzeniu nowych osadników do niezagospodarowanego dotąd miejsca. Warto w tym miejscu przytoczyć pogląd o semiurbanizacji, czyli samoistnego przekształcania się wsi w taki sposób, że w efekcie zaczęła być postrzegana i określana mianem miasta. Tak czy inaczej, działania te składały się z trzech etapów:
- lokacji prawnej (wydanie decyzji kancelaryjnej w postaci monarszego przywileju lokacyjnego ze wskazaniem prawa, na którym miało być lokowane miasto, obszaru oraz uprawnień gospodarczych
- lokacji przestrzennej (wytyczenie rynku na całości lub części istniejącego wcześniej placu targowego wraz z jego ścisłą zabudową
- organizacji gminy miejskiej (określenie ustroju władz miejskich)
W obu wariantach moment przejścia z jednej formy do drugiej jest trudny do uchwycenia źródłowo.
W głównej mierze liczyło się zainteresowanie właściciela, który przy odpowiednim zapleczu wiejskim i dobrej organizacji dóbr mógł pomnożyć swoje dochody, zakładając miasta jako miejsce koncentracji usług i wymiany towarowej zaopatrującej lokalny rynek (w tym kontekście musiano brać pod uwagę potrzeby gospodarcze regionu). Poza tym położenie na szlakach handlowych oraz niewielka odległość względem komory celnej stwarzała możliwość współuczestniczenia w handlu ponadregionalnym, oraz ogólnopaństwowym, w tym także pobierania opłat komunikacyjnych np. myta.
Przy zakładaniu miasta brano pod uwagę fizjografię terenu (żyzność i zróżnicowanie gleb), bliskość ujęć wodnych (jeziora i rzeki), stopień zalesienia danego terenu oraz dostępność kopalin. Poza tym rozwojowi miast służyła przestrzeń w stosunku do innych miast (zbyt bliska odległość znacznie krępowała rozwój), okres przyznanej „wolnizny”. Swoje zasługi w rozwoju ma również reformacja, która znacznie ożywiła napływ ludności protestanckiej i towarzyszącą temu wymianę myśli.
Miasta szlacheckie należały do grupy miast wyjętych spod bezpośredniej władzy suwerena, króla polskiego. Rozwijały się one w odmienny sposób niż miasta królewskie, chociaż w wielu aspektach stanowiły one punkt odniesienia dla rozwiązań w miastach szlacheckich. Szlacheccy właściciele w założonych przez siebie ośrodkach posiadali pełnię praw ustawodawczych i sądowniczych oraz zwierzchnictwo własnościowe nad majątkiem miejskim. Na dużo silniejszy związek miast szlacheckich z państwem wpływał obowiązek świadczenia różnych powinności.
Władze w mieście
Najważniejszą pozycję w mieście posiadał dziedziczny właściciel lub aktualny dzierżawca. Stanowili oni realną władzę w zakresie ustawodawstwa (wydawanie ordynacji, statutów i rozporządzeń) i sądownictwa. Do niego wnoszono apelacje od wyroków organów miejskich. Od jego wyroków praktycznie nie istniała możliwość odwołania.
Samorząd miejski tworzyła rada miejska, ława sądowa oraz zgromadzenie pospólstwa,
Na czele rady miejskiej stał burmistrz, podobnie jak w przydatku wójta, mógł go mianować pan miasta lub być wybieranym przez mieszczan. Do jego zadań należała współpraca z rajcami, załatwiając sprawy administracyjne i sądowe. Występował także jako jednoosobowy organ, wykonując te same zadania. W Łobżenicy funkcję pełniło trzech burmistrzów, zmieniających się po dwóch latach. Wśród nich znajdować się miało dwóch katolików i ewangelik. Po zakończeniu kadencji mieli zasiadać w Zgromadzeniu 44 Mężów.
Rada miejska łączyła w sobie zarówno funkcje administracyjne, jak i sądowe. W ramach zadań administracyjnych czuwała nad bezpieczeństwem i porządkiem publicznym w mieście. Ponadto: wydawała liczne zarządzenia przeciwdziałające napływowi tak zwanych ludzi luźnych (nie posiadali żadnego majątku, stale się przemieszczali), wzrostowi cen towarów, kontrolowała pracę urzędników miejskich i cechów, zajmowała się finansami miejskimi, nadawała prawa miejskie, przyjmując do społeczności mieszczan. Rada miejska otaczała opieką wdowy i sieroty; w ramach tych zadań kontrolowała pieniądze zapisywane sierotom w testamentach oraz szukała potencjalnych opiekunów. Jeżeli chodzi o kompetencje sądowe, rada stała na równi z sądem wójtowsko–ławniczym.
Zwierzchnikiem ławy sądowej był wójt. Podobnie jak burmistrz mogli funkcjonować jako organ jednoosobowy. Rozstrzygali sprawy cywilne (długi, zastawy, transakcje kupna – sprzedaży), osądzali także sprawy karne (zniewagi, fałszywe oskarżenia, wandalizm). Ponadto przyjmowali: skargi, dylacje, pokwitowania, kontumacje, obdukcje ran oraz rękojmie więźniów. W ich gestii było także zapewnianie bezpieczeństwa przeciwpożarowego, spokoju na ulicach oraz kontrolę obecności tzw. ludzi luźnych. Powierzano im jeden z kluczy do skrzyni z aktami miejskimi, co sugeruje mocno ograniczone czynności archiwalne.
W odróżnieniu od rady miejskiej zakresem działania sądu ławniczego były głównie sprawy karne. W mniejszym zakresie sąd ławniczy wydawał werdykty w sprawach cywilnych (długi, spadki, sprawy kupna – sprzedaży, sprawy najmu). Sąd ławniczy brał udział przy czynnościach procesowych, takich jak: wizje, obdukcje ran, przekazywanie pieniędzy, przechowywanie pieniędzy, intromisje, oceny wartości (taksacje) inwentarza ruchomego lub nieruchomości. Podobnie jak rada miejska odgrywał rolę organu uwierzytelniającego umowy wieczyste.
W XVII w, zaczęły pojawiać się tzw. urzędy łączone (burmistrzowsko-wójtowskie). Do niego mogły być wnoszone apelacje od wyroków rady i ławy.
Wśród miejskich struktur wyłaniało się sporadycznie zgromadzenie pospólstwa. Ich głównym zadaniem była współpraca z organami miejskimi oraz kontrola prawidłowości ich poczynań (głównie kontrola finansów miejskich)
Obok nich wymieniani są pisarze miejscy, szafarze, syndycy, instygatorzy publiczni, woźni. Ich zatrudnienie i różnorodność wynikała z aktualnych potrzeb miejskich na dany zakres specjalizacji obowiązków.
Kancelaria
Kancelaria była instytucją obsługującą ogół działalności urzędów funkcjonujących w mieście. Jej zwierzchnikiem był pisarz wykonujący szereg czynności związanych z powstaniem i narastaniem dokumentacji (ksiąg miejskich, dokumentów/listów).
Zakres czynności pisarza miejskiego
- Protokołowanie obrad urzędów (czasem w postaci notatek)
- Tworzenie czystopisów
- Wnoszenie dokumentów do ksiąg (oblata)
- Wysłuchiwanie świadków i sporządzanie protokołów z przesłuchań
- Sporządzanie testamentów
- Sporządzanie różnego rodzaju inwentarzy
- Sporządzacie ekstraktów na życzenie petentów
- Opieka nad kancelarią (troska o stałe uzupełnianie materiału pisarskiego)
- Dbałość o ciągłość funkcjonowania kancelarii (sprowadzenie nowego pisarza i przygotowanie go do pracy)
- Opieka nad archiwum miejskim
- Opieka nad kasą miejską (w ograniczonym zakresie, przyjmowanie opłat za przyjęcie do prawa miejskiego)
- Odbieranie i wysyłanie korespondencji
- Reprezentacja urzędów i miasta na zewnątrz, w tym kontakt z innymi kancelariami na tym samym i wyższym szczeblu
- Obecność przy wizjach lokalnych
- Pomoc prawna mieszkańcom
Za powstanie i nadanie odpowiedniej postaci fizycznej dokumentacji odpowiedzialny był pisarz. W przypadku jego absencji zapisów mógł dokonywać dowolny urzędnik potrafiący czytać i pisać
Wstępne prace nad tekstem mogły powstawać „w terenie”, ale dotyczyło to tylko wąskiej grupy zapisów, jak wizje, obdukcje oraz testamenty. W ich przypadku najpierw zbierano informacje w postaci zwięzłych notatek po to, by dokończyć je w późniejszym czasie.
Po zredagowaniu notatek (taka pomoc mogła zawierać najważniejsze wątki ze sprawy w celu późniejszego rozbudowania: czas, przedmiot sprawy i strony) musiano następnie przepisać na luźnych kartach lub składkach, które następnie oprawiano w księgę.
Pod względem treściowym wystawiane dokumenty dotyczyły czterech podstawowych sfer działania miasta:
- administracyjnej (przywileje, ordynacje, uchwały rady miejskiej w zakresie norm ustrojowych miasta określane częściej jako wilkierze i lauda, dokumenty powołujące i zwalniające z obejmowanych funkcji miejskich oraz dokumenty będące sprawozdaniem z działalności urzędników, np. kwitacje szafarzy miejskich
- sądowej (pozwy, pełnomocnictwa zezwalające na zastępstwo w toczących się sprawach, dowody w sprawach tj. zeznania, przysięgi, dekrety, ortyle kierowane do Sądu Wyższego Prawa Magdeburskiego oraz apelacje
- gospodarczej (statuty cechowe oraz poświadczenia dobrego urodzenia wydawane przez radę miejską, poświadczenia wyuczenia zawodu, dokumenty stwierdzające zawarcie umów dzierżawy/kupna-sprzedaży/nadań/zaciąganych pożyczek)
- społeczno – wyznaniowej (dokumenty stwierdzające posiadanie prawa miejskiego, paszporty wydawane przez radę na swobodne przemieszczanie się po kraju, ugody koegzystencji z innowiercami wydawane przez radę, poświadczenia dobrego sprawowania się dla wojska aktualnie stacjonującego z jakichś powodów w mieście)
Księgi miejskie
- księgi miejskie stanowią główny, lecz nie jedyny efekt działalności administracyjno-urzędniczej w mieście
- księgi miast szlacheckich Wielkopolski wskazują, iż zakładano już osobne foliały dla każdego z porządków miejskich. Odzwierciedlają one funkcjonowanie trzech urzędów: ławy sądowej, rady miejskiej i urzędu burmistrzowsko-wójtowskiego. Osobne księgi zakładano również dla potrzeb sądu opiekuńczego nad wdowami, sierotami i nieletnimi
- pierwsze próby związane z modernizacją dotychczasowego systemu pracy w kancelarii nastąpiły w XVI stuleciu.
- wydawano z nich odpisy tzw. ekstrakty (występowanie ekstraktów jest namacalnym dowodem na prowadzenie ksiąg w danym mieście, nawet jeżeli same księgi uległy zniszczeniu)
Typową cechą kancelarii małych miast była produkcja ksiąg o charakterze mieszanym (ogólnym). Oznacza to, że wnoszono do nich wszelkie wpisy bez podziału na serie zapisów wieczystych, sądowych, administracyjnych (informacje podające składy urzędów, zarządzenia zwierzchników urzędów oraz dziedzica, wydatków miejskich, podziału parcel połączonych z listami domów w konkretnych częściach miasta, taks na towary, spisów archiwów miejskich lub przekazania archiwum miejskiego) i kronikarskich (informacje o początku lub końcu roku, o szczególnym wydarzeniu w dziejach miasta) oraz wyrysy (rysunki-przejawy aktywności artystycznej). Ponadto w księgach zachowały się również wpisane notatki pisarskie, kopie listów wraz z kopertami, ekstrakty wraz z kopertami. Ścisłego podziału być może zaniechano ze względu na koszty zakładania każdej nowej księgi. Wydaje się to bezzasadne w przypadku kiedy w danym ośrodku nie wprowadzano zbyt wielu wpisów, a czasokres produkowanych ksiąg obejmował nawet 100 lat. W takiej sytuacji powstawała jedna czy dwie księgi ogólne rejestrujące wszystkie miejskie sprawy.
Tekst i dobór ilustracji: dr Marcin Frąś (AP Bydgoszcz)
Przygotowanie wersji internetowej wystawy i fotografie: Krzysztof Klapka (AP Bydgoszcz)
Więcej informacji dotyczących tematu prezentacji znaleźć można w książce dr. Marcina Frąsia „Kancelarie miast szlacheckich Wielkopolski w okresie nowożytnym”.
Publikacja do nabycia za pośrednictwem archiwów państwowych w Bydgoszczy i w Poznaniu.
